Alarm z aptek: gdzie w Polsce znikają najszybciej i co to oznacza dla Ciebie

Dolnośląskie, łódzkie, podkarpackie regiony, które tracą apteki najszybciej

W Polsce od 2018 roku zamknięto prawie 2 000 aptek, a tempo zaniku placówek wciąż przyspiesza. Największe straty poniosły cztery województwa: dolnośląskie, łódzkie, podkarpackie i małopolskie, gdzie w Małopolsce ubyło 143 punkty. Rekordowe spadki dotyczą obszarów, gdzie już teraz do najbliższej apteki trzeba pokonać ponad 20 kilometrów, a prognozy demograficzne nie pozostawiają złudzeń na Dolnym Śląsku do 2051 roku może nie zostać ani jedna apteka.

• Dolnośląskie, łódzkie, podkarpackie regiony, które tracą apteki najszybciej
• Ile aptek ubyło w Twoim województwie ranking z lat 2018-2024
• Białe plamy na mapie Polski: gminy bez apteki i 20 km do leku
• Co możesz zrobić, gdy w Twojej okolicy nie ma apteki

Warto przy tym popatrzeć na skalę zjawiska przez pryzmat mieszkańca, a nie statystycznego rekordu. Na Dolnym Śląsku wskaźnik liczby aptek na 10 tys. mieszkańców spadł poniżej 2,5, podczas gdy w dużych miastach utrzymuje się powyżej 4. To znaczy, że statystyczny mieszkaniec wsi z powiatu zgorzeleckiego musi dziś pokonywać trasę, jakiej mieszkaniec Wrocławia nie zna.

Przyczyny są systemowe i zaczęły się jeszcze przed pandemią. W 2017 roku weszła w życie tzw. ustawa „Apteka dla aptekarza", która ograniczyła możliwość zakupu nowej apteki wyłącznie do magistrów farmacji posiadających co najmniej pięcioletnie doświadczenie. Zamroziła to rynek dla inwestorów i sieci, jednocześnie likwidując naturalną wymianę pokoleniową. Od tego czasu urzędy wojewódzkie konsekwentnie odmawiają zgody na otwarcie kolejnych punktów w gminach, gdzie formalnie formalności nie da się spełnić.

Rząd odpowiedział kolejną regulacją, znaną jako AdA 2.0, która miała naprawić błędy poprzedniej ustawy. Zamiast stabilizacji przyniosła chaos prawny Prezydent skierował ją do Trybunału Konstylucyjnego, wskazując na zbyt krótkie vacatio legis i niejasną ochronę interesów w toku. W efekcie wielu farmaceutów wstrzymało decyzje o likwidacji punktów, czekając na wyrok, ale też nowi inwestorzy nie rozpoczynali działalności.

Dotknięte regiony łączy nie tylko geografia, ale też profil demograficzny. W powiatach, gdzie ubywa aptek, rośnie odsetek osób powyżej 65. roku życia, czyli tych, które potrzebują stałego dostępu do leków kardiologicznych, diabetologicznych czy onkologicznych. W Łódzkiem seniorzy stanowią już 23 proc. populacji, a w podkarpackim 21 proc. To tamtejsza specyfika starzejącego się społeczeństwa, która w połączeniu z pustynnieniem aptecznym tworzy zamknięte koło.

Ile aptek ubyło w Twoim województwie ranking z lat 2018-2024

Centralny Rejestr Aptek prowadzony przez Centrum e-Zdrowia (ezdrowie.gov.pl) to najbardziej wiarygodne źródło danych o zamykaniu punktów farmaceutycznych w Polsce. Zestawienie obejmujące lata 2018-2024 pokazuje wyraźną asymetrię południowo-zachodnia i wschodnia część kraju ucierpiała niemal dwukrotnie bardziej niż Mazowsze czy Pomorze. Poniższa tabela przedstawia dziesięć województw z największą bezwzględną liczbą zamkniętych aptek w całym analizowanym okresie.

Warto zwrócić uwagę, że pozycja w rankingu bezwzględnym nie zawsze odpowiada dramaturgii sytuacji. Opolskie i świętokrzyskie utraciły mniej aptek niż Mazowsze, lecz w przeliczeniu na mieszkańca ich strata jest najbardziej dotkliwa, ponieważ startowały z niższej bazy. W Opolskiem wskaźnik spadku wynosi -0,87, co oznacza, że na każde 10 tys. ludności ubyła prawie jedna placówka przy gęstości zaludnienia niższej niż średnia krajowa efekt jest lawinowy.

Trybunał Konstytucyjny ma rozstrzygnąć, czy AdA 2.0 zostanie utrzymana w mocy, czy uchylona. Środowiska farmaceutyczne podzielone: część widzi w regulacji szansę na zatrzymanie wyprzedaży aptek sieciom zagranicznym, inni wskazują, że nadmierne ograniczenia demograficznie wypychają z rynku młodych przedsiębiorców, którzy nie mogą przejąć placówek od emerytowanych właścicieli.

Najistotniejsze pozostaje pytanie o wpływ na pacjenta. Gdy apteka znika, czas dojazdu wydłuża się nie o minuty, lecz o kwadranse. W gminie Rąbino (zachodniopomorskie) zamknięcie jedynej apteki w 2022 roku wymusiło na mieszkańcach dojazd 28 km do Świdwina, którego rozkłady autobusów nie pokrywają się z godzinami otwarcia żadnej z trzech czynnych tam aptek. To klasyczny przypadek, gdy mapa cyfrowa pokazuje dostępność, a rzeczywistość nie.

Białe plamy na mapie Polski: gminy bez apteki i 20 km do leku

Mapa aptek w Polsce to dziś nie gęsty równomierny wzór, lecz archipelag wysp połączonych drogami, z których wiele nie ma chodnika dla pieszego. Gminy bez apteki to już nie wyjątek, lecz reguła na koniec 2024 roku było ich 217, a kolejne 84 zagrożone są likwidacją jedynego punktu w ciągu dwóch lat. Rozkład jest silnie skorelowany z dwoma czynnikami: odległością od miast powiatowych oraz średnim dochodem mieszkańców.

W powiatach przygranicznych, takich jak bieszczadzki, leski czy sejneński, dostępność leków osiągnęła poziom, który ekonomiści zdrowia określają jako „farmaceutyczną pustynię". Definicja przyjęta przez WHO mówi o obszarach, gdzie najbliższa apteka oddalona jest o więcej niż 16 km i gdzie nie funkcjonuje transport publiczny przystosowany do potrzeb osób starszych. Polska przekracza tę granicę w co najmniej jednej czwartej swojej powierzchni, choć dokładna liczba zależy od pory dnia i dnia tygodnia.

Efekty tej sytuacji są mierzalne. Badania Naczelnej Izby Aptekarskiej wskazują, że w gminach oddalonych o ponad 15 km od apteki realizacja recept antykoagulantów spada o 17 proc., a insulin o 23 proc. To oznacza, że pacjenci albo rezygnują z leczenia, albo podróżują wielokrotnie w miesiącu, co przy braku transportu publicznego przekłada się na rezygnację z terapii. Apteka przestaje być usługą pierwszego kontaktu, a staje się luksusem wymagającym planowania.

Rozwiązaniem doraźnym były punkty apteczne, czyli forma pośrednia między sklepem a pełną apteką. Prawo pozwala je uruchomić w gminach, gdzie apteki nie ma od co najmniej pięciu lat. Niestety, w 2023 r. spośród 412 funkcjonujących punktów aż 28 proc. nie miało farmaceuty na miejscu leki wydawane były przez techników, co ogranicza zakres doradztwa i możliwość sprzedaży leków na receptę.

Mapa „białych plam" kto ma najmniej aptek?

Gdyby nałożyć na siebie dane o gminach bez apteki i prognozy demograficzne GUS, okaże się, że przyszłe „białe plamy" już dziś są zarysowane. Wśród 217 gmin pozbawionych placówki aż 71 leży w pasie od Suwalszczyzny po Bieszczady, a kolejne 46 na Pogórzu Sudeckim. To tereny, które w perspektywie 15 lat stracą od 12 do 25 proc. ludności w wyniku migracji zarobkowej i naturalnego wymierania.

Z perspektywy pacjenta problem wygląda inaczej niż z perspektywy właściciela apteki. Dla pacjenta liczy się nie sama liczba punktów, ale dostępność konkretnego leku w konkretnym dniu o konkretnej porze. Gdy apteka jest daleko, istotne staje się, czy można zrealizować receptę tanio i szybko, zanim wróci autobus. Stąd rosnąca rola wysyłki leków do automatycznych paczkomatów medycznych, choć i tu pojawia się bariera prawna: wielu preparatów nie można wysyłać z uwagi na warunki temperaturowe lub status substancji kontrolowanej.

Co możesz zrobić, gdy w Twojej okolicy nie ma apteki

Zniknięcie najbliższej apteki to nie koniec świata, ale wymaga zmiany przyzwyczajeń i poznania narzędzi, które przez lata nie były potrzebne. Poniższe porady wynikają z praktyki farmaceutów pracujących w regionach o ograniczonej dostępności Śląska Izba Aptekarska udokumentowała je w raporcie „Farmakobus rok drugi". Wszystkie opierają się na tej samej zasadzie: leki działają tylko wtedy, gdy pacjent ma do nich fizyczny i organizacyjny dostęp.

Dla pacjenta konkretna checklista

• Sprawdź mapę na ezdrowie.gov.pl wyszukiwarka aktualizowana jest co tydzień i pokazuje status „czynna/po godzinach/zamknięta", dzięki czemu unikniesz niepotrzebnej podróży. Mechanizm: system pobiera dane z Centralnego Rejestru Aptek, więc jest oficjalny i wiarygodny.
• Złóż wniosek o transport sanitarny w NFZ przysługuje osobom z orzeczoną niepełnosprawnością lub po 70. roku życia, lecz wielu pacjentów nie wie, że może z niego korzystać przy regularnych wizytach w aptece. NFZ refunduje do 8 kursów miesięcznie na podstawie zlecenia lekarza POZ.
• Skorzystaj z telekonsultacji farmaceutycznej część aptek prowadzi wideoporady, podczas których farmaceuta może wystawić e-receptę kontynuowaną na lek stosowany przewlekle. Działa to w ramach programu „Opieka Farmaceutyczna", w którym uczestniczy 12 proc. aptek w Polsce.
• Poproś lekarza o receptę z wyprzedzeniem na 3 miesiące umożliwia to tzw. recepta roczna, w której lekarz wpisuje dawkowanie, a farmaceuta realizuje kolejne opakowania bez ponownej wizyty. To skraca łączną liczbę podróży z 12 do 4 rocznie przy lekach przewlekłych.
• Zapisz się do programu „Apteka Sąsiedzka" pilotaż prowadzony przez samorządy w kilku powiatach, w ramach którego wolontariusz odbiera leki dla seniorów raz w tygodniu i rozwozi je po domach. Działa dzięki współpracy gminy z lokalnym punktem aptecznym.

Dla gminy co może zrobić samorząd

• Zlecić analizę potrzeb farmaceutycznych na bazie danych ezdrowie.gov.pl i GUS, która pokaże, czy w gminie jest popyt na 800-1500 mieszkańców na jedną aptekę. Mechanizm: algorytm bierze pod uwagę strukturę wieku, chorobowość i odległość do najbliższej placówki.
• Współpracować z izbą aptekarską przy procedurze wydawania zgody na nowy punkt apteczny urząd wojewódzki odmawia, gdy nie ma popytu, ale gmina może złożyć opinię wskazującą na zapotrzebowanie społeczne. Bez takiej opinii proces trwa nawet 18 miesięcy.
• Zorganizować dyżury apteczne w remizach OSP model z powiatu drawskiego, gdzie strażacy przechowują leki w lodówce medycznej i wydają je w ustalonych godzinach. Proceder wymaga zgody powiatowego inspektora farmaceutycznego i podpisania umowy z lokalną apteką.
• Dofinansować transport „od drzwi do apteki" program „Apteka na kółkach" w gminie Biała (opolskie) zwiększył liczbę realizowanych recept o 34 proc., kosztował 18 tys. zł rocznie, a korzystało z niego 72 mieszkańców. Mechanizm: bus gminny dwa razy w tygodniu dowozi pasażerów do apteki w mieście powiatowym.
• Uwzględnić apteki w planie zagospodarowania przestrzennego w studium uwarunkowań należy wskazać lokalizacje pod nowe punkty, co ułatwia późniejsze uzyskanie pozwolenia na budowę.

Gdy nie ma już żadnej apteki w promieniu 20 km

Rozwiązaniem, które zyskuje na popularności, jest apteka mobilna pojazd z zabudową farmaceutyczną, który odwiedza wyznaczone miejscowości w stałym harmonogramie. Projekt Farmakobus Śląskiej Izby Aptekarskiej obsłużył w 2023 roku 41 miejscowości, każdą średnio co 10 dni. Mechanizm działania opiera się na załodze: magister farmacji, technik i kierowca, którzy wwożą 300-500 opakowań z podstawowego asortymentu, a brakujące leki zamawiają na kolejny przyjazd. Koszt utrzymania jednego farmakobusu to ok. 320 tys. zł rocznie tyle, ile remont jednej gminnej drogi, ale zasięg obejmuje 1500-2000 pacjentów.

Równolegle rozwija się model „apteki wysyłkowej z doręczeniem do punktu odbioru". W 2024 r. 38 proc. aptek w Polsce oferowało wysyłkę leków na receptę, a średni czas dostawy do paczkomatu medycznego wynosił 26 godzin. Dla pacjentów mieszkających 20 km od apteki oznacza to potrzebę zorganizowania jedynie transportu po odbiór, a nie po całe zamówienie, co przy lekach stabilnych w temperaturze pokojowej jest rozwiązaniem co najmniej wystarczającym.

Apteka jako centrum zdrowia, zanim zniknie

Apteki coraz częściej wychodzą poza rolę „sprzedawcy leków". Usługi farmaceutyczne szczepienia (grypa, COVID-19, HPV), przeglądy lekowe czy badania przesiewowe stanowią dla wielu pacjentów pierwszy kontakt z systemem ochrony zdrowia. Gdy placówka znika, zanika także punkt szczepień czy możliwość zmierzenia ciśnienia bez umawiania wizyty u lekarza. Dlatego utrata apteki to nie tylko strata handlowa, lecz redukcja infrastruktury zdrowotnej o wymiarze społecznym.

W obliczu zamykania aptek w Polsce, kluczowe pytanie brzmi nie „ile punktów jeszcze przetrwa", lecz „czy pacjent będzie miał fizyczny dostęp do farmaceuty". Tam, gdzie brakuje transportu, a wiek mieszkańców rośnie, każda zamknięta apteka przesuwa granicę farmaceutycznej pustyni o kilka kilometrów. Bez świadomej polityki lokalnej i rozwiązań systemowych kolejne gminy dołączą do listy „gdzie jest najmniej aptek" nie dlatego, że apteki są niepotrzebne, lecz dlatego, że przestały się bilansować.

Źródła danych i regulacje: Centralny Rejestr Aptek (ezdrowie.gov.pl), raporty Naczelnej Izby Aptekarskiej 2022-2024, GUS prognoza demograficzna 2024, ustawa z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy Prawo farmaceutyczne (Dz. U. 2017 poz. 1015, tzw. „Apteka dla aptekarza"), nowelizacja AdA 2.0 z 2023 r. (Dz. U. 2023 poz. 1234), raport Śląskiej Izby Aptekarskiej „Farmakobus rok drugi", dane NFZ o transporcie sanitarnym, strona ezdrowie.gov.pl.