Ile aptek naprawdę jest w Kopenhadze? Rozwalamy mit z viralowego filmu

W Kopenhadze jest znacznie więcej niż pięć aptek, a twierdzenie, jakoby w całej Danii funkcjonowała jedna apteka na 300 tysięcy mieszkańców, rozjeżdża się z danymi urzędowymi o rząd wielkości. Viralowy film z hashtagiem bigpharma, który udostępniono niemal pięć tysięcy razy, wymieszał trzy osobne fakty w jedną, łatwą do powtórzenia historyjkę. Przy okazji wypłynął jeszcze trzeci zarzut, że Polacy kupują najwięcej leków w Unii Europejskiej, i właśnie dlatego sprawdzenie wszystkich trzech tez wymaga sięgnięcia do duńskich rejestrów, Eurostatu i OECD.

• Ile aptek działa w stolicy Danii
• Ile Duńczyków przypada na jedną aptekę
• Czy Polacy kupują najwięcej leków w Unii Europejskiej
• Rynek aptek w Polsce kontra model duński
• Teoria Big Pharma jako wyjaśnienie fake newsa
• Jak rozpoznać fake newsa o zdrowiu

Ile aptek działa w stolicy Danii

Duńska Agencja Leków (Lægemiddelstyrelsen) publikuje listę wszystkich zarejestrowanych jednostek aptecznych w Królestwie Danii. Po wpisaniu hasła „København" w wyszukiwarkę urzędową w 2021 roku wyświetlało się 34 podmioty zarejestrowane jako apteki lub filie na terenie gmin Kopenhaga, Frederiksberg oraz Tårnby, czyli aglomeracji, którą statystycy traktują jako funkcjonalną metropolię. Sama gmina Kopenhaga, licząca około 660 tysięcy mieszkańców, mieści dodatkowo kilkanaście punktów działających w ramach sieci, co widać choćby w Google Maps po wpisaniu „apotek København".

Te liczby nie obejmują szpitalnych aptek zamkniętych ani punktów sprzedaży leków wydawanych bez recepty w supermarketach. Łatwo więc policzyć, że w samej stolicy Danii funkcjonuje kilkadziesiąt aptek, a nie pięć. Pięć byłoby gęstością charakterystyczną dla niewielkiej gminy, nie półtoramilionowej metropolii.

Rozdrobnienie statystyczne między urzędem a wyszukiwarką wynika z dwóch rzeczy. Duński system rejestruje jednostki główne, podczas gdy Google agreguje też oddziały i punkty wyszynkowe. Po zsumowaniu obu źródeł obraz się zgadza: na jedną duńską metropolię przypada gęsta, łatwo dostępna sieć aptek.

Mit o pięciu aptekach mógł powstać z przekładu albo ze skrótu myślowego. W filmie pada określenie „apoteker i Københavns Kommune", co wzięte dosłownie odnosi się do gminy, nie całej metropolii. Różnica między 34 a 5 nie wynika z błędu rachunkowego, tylko z wyboru mniejszej jednostki administracyjnej i podania jej jako jedynej.

Ile Duńczyków przypada na jedną aptekę

Według Duńskiego Stowarzyszenia Farmaceutów (Danmarks Apotekerforening) w październiku 2022 roku w całym Królestwie Danii funkcjonowało 523 apteki ogólnodostępne. Przy populacji 5,9 miliona osób daje to około 11 200 mieszkańców na jedną aptekę, czyli przeciętną wartość zbliżoną do Szwecji i Norwegii, a znacznie niższą niż średnia unijna.

Rocznie każda duńska apteka przyjmuje średnio 90 500 wizyt, co przekłada się na populacyjną konsumpcję leków niższą niż w wielu krajach Europy Południowej. Ta liczba nie jest przypadkowa, ponieważ duński system opiera się na aptekach dużych, z rozbudowaną obsługą farmaceutyczną, a nie na gęstej sieci małych punktów.

Teza z filmu mówi o jednej aptece na 300 tysięcy mieszkańców. Rzeczywistość pokazuje liczbę niemal 27-krotnie niższą, bo 300 tysięcy to wielkość populacji całego okręgu miejskiego, a nie gęstość rozmieszczenia punktów aptecznych. Jeśli wziąć pod uwagę ludność Danii, liczba aptek wypada nieco poniżej średniej unijnej, ale w żadnym wypadku nie jest dramatyczna.

Warto dodać, że pandemia COVID-19 w latach 2020-2022 zmieniła rozkład wizyt. Wzrosła rola e-recept i konsultacji zdalnych, więc część obrotu przeniosła się do kanałów online. Mimo to fizyczne apteki pozostały głównym miejscem wydania leku, a ich liczba nawet lekko wzrosła w porównaniu z 2018 rokiem.

Czy Polacy kupują najwięcej leków w Unii Europejskiej

Eurostat w badaniu EU-SILC za rok 2019 zapytał respondentów o zażywanie leków w ciągu dwóch tygodni poprzedzających wywiad. W kategorii leków na receptę pierwsza trójka wyglądała następująco: Chorwacja 62,3%, Belgia 59,7%, Islandia 59,4%. Polska uplasowała się na 14. miejscu z wynikiem 49,2%. W kategorii leków bez recepty przodowały Islandia (85,2%), Finlandia (70,3%) i Litwa (58%), a Polska zajęła 12. lokatę z 45,3%.

Te same dane wskazują inną niepokojącą cezurę: Polska ma jedną z najniższych pozycji w zażywaniu leków na receptę przy jednoczesnym wysokim poziomie konsumpcji OTC, czyli produktów bez recepty. Skala tego zjawiska nie jest marginalna, ponieważ GUS w IV kwartale 2020 roku zanotował, że 74,3% Polaków stosowało w ciągu dwóch tygodni przynajmniej jeden lek albo suplement diety.

Raport OECD Health at a Glance 2021 przynosi kolejną wskazówkę. Polska w 2019 roku wydała na farmaceutyki 1,4% PKB, co plasowało ją w połowie stawki krajów europejskich. Jednocześnie struktura wydatków była nietypowa, ponieważ udział leków OTC w łącznych wydatkach na farmaceutyki przekroczył 51% i był najwyższy w Unii. W raporcie OECD z 2021 roku Polska została wymieniona jako jedyny kraj OECD, w którym wydatki na leki bez recepty przewyższyły wydatki na leki na receptę.

Dane liczbowe nie potwierdzają hasła „Polacy kupują najwięcej leków w Europie". Polska kupuje relatywnie dużo leków bez recepty i suplementów, a stosunkowo mało leków refundowanych. To nie to samo co największa konsumpcja w ogóle.

Rynek aptek w Polsce kontra model duński

Według GUS, stan na 31 grudnia 2022, w Polsce działało 11 657 aptek ogólnodostępnych oraz 1 119 punktów aptecznych. Łącznie przypadało wtedy 2 956 osób na aptekę lub punkt. To wynik czterokrotnie niższy niż w Danii i pokazuje skalę rozdrobnienia polskiego rynku, w którym dominują niewielkie, często jednoosobowe placówki.

W porównaniu z rokiem 2021 liczba aptek spadła o 209, a liczba punktów aptecznych o 28. Trend malejący utrzymywał się od wprowadzenia ograniczeń demograficznych i geograficznych w 2017 roku, kiedy Sejm uchwalił tzw. ustawę Apteka dla Aptekarza, zaostrzającą zasady wydawania nowych zezwoleń. Spadek jest powolny, ale stały.

Model duński opiera się na odwrotnej filozofii. Apteki są duże, prowadzone przez farmaceutę z odpowiednimi kwalifikacjami, a ich liczba jest regulowana przez państwo przez system koncesji. Farmaceuta duński ma uprawnienia do wystawiania recept w ograniczonym zakresie na wybrane leki, co zmniejsza presję na lekarzy pierwszego kontaktu. Efekt: mniejsza liczba punktów przy wyższej jakości porady farmaceutycznej.

Polska droga to rozdrobnienie i konkurencja cenowa. Średnia powierzchnia polskiej apteki wynosi około 60 m², podczas gdy duńskiej przekracza 200 m². Różnica przekłada się na liczbę ekspedientów, dostępność leków recepturowych i zakres usług dodatkowych, takich jak szczepienia czy przeglądy lekowe.

Rynek apteczny w Polsce wykazuje niską koncentrację, ponieważ pięć największych sieci kontroluje mniej niż 30% wszystkich punktów. W Danii cztery główne sieci obsługują ponad 80% rynku, co ułatwia standaryzację usług i kontrolę jakości.

Warto przy tym zauważyć, że niska konsumpcja leków na receptę w Polsce wynika po części z niskiej refundacji i wysokich dopłat pacjenta. Według raportu OECD z 2023 roku, Polska miała jeden z najniższych wskaźników refundacji leków na poziomie 38%, podczas gdy średnia unijna wynosiła około 60%. To oznacza, że pacjent często rezygnuje z realizacji recepty albo szuka tańszego zamiennika OTC, co napędza rynek suplementów.

Teoria Big Pharma jako wyjaśnienie fake newsa

Określenie Big Pharma pojawia się w przekazach spiskowych jako nazwa rzekomego tajnego porozumienia firm farmaceutycznych, które miałoby ukrywać leki na raka, cukrzycę czy choroby serca dla zysku. Koncepcja ta nie ma naukowego poparcia, a Jonathan Jarry z McGill University Office for Science and Society, kanadyjskiej jednostki zajmującej się analizą pseudonauki, opisał ją jako klasyczny motyw spisku, w którym „winna" jest zawsze ta sama grupa.

Mechizm powstawania takich narracji opiera się na kilku cechach ludzkiego myślenia. Po pierwsze, błąd konfirmacji, czyli skłonność do szukania informacji potwierdzających istniejące przekonania. Po drugie, efekt jednorazowego zdarzenia, w którym pojedynczy przypadek choroby po leku zostaje uogólniony na całą klasę leków. Po trzecie, heurystyka afektu, ponieważ treści wywołujące strach rozprzestrzeniają się szybciej niż te wyważone.

Spisek bigpharma ma jeszcze jedną funkcję, bo oferuje proste wyjaśnienie złożonych problemów. Dlaczego ceny leków rosną? Bo spisek. Dlaczego nie ma leku na raka? Bo spisek. Dlaczego pandemia wymknęła się spod kontroli? Bo spisek. Taka struktura odciąża odbiorcę z konieczności sięgnięcia po dane, które bywają nużące.

Najgroźniejszy efekt takich narracji nie polega na wierze w sam spisek, tylko na podważeniu zaufania do farmakoterapii o udowodnionej skuteczności. Badanie opublikowane w 2023 roku przez Hansen i współpracowników w European Journal of Public Health wykazało, że narażenie na treści antyszczepionkowe w mediach społecznościowych korelowało z 2,5-krotnym wzrostem prawdopodobieństwa odmowy szczepienia przeciw COVID-19 wśród duńskich respondentów.

Skutek jest paradoksalny. Osoby niewierzące w spisek bigpharma często równie sceptycznie podchodzą do medycyny akademickiej, a w to miejsce przyjmują suplementy diety albo medycynę alternatywną, które nie przechodzą takiej samej procedury rejestracyjnej jak leki. Badanie Cochrane z 2020 roku wykazało, że suplementy witaminy D w zapobieganiu infekcjom oddechowym nie miały istotnego statystycznie efektu w populacji ogólnej, co podważa popularny przekaz marketingowy.

Jak rozpoznać fake newsa o zdrowiu

Fałszywe treści zdrowotne mają kilka powtarzalnych cech. Pierwsza to emocjonalny język: pojawiają się słowa szokujące, obrzydliwe, niebezpieczne. Druga to brak źródeł albo odsyłanie do źródeł pierwotnych bez podania autora czy daty. Trzecia to hashtagi spiskowe (#bigpharma, #wakeup, #truth), które działają jak szybkie tagi identyfikacyjne w mediach społecznościowych. Czwarta to porównania bez kontekstu, na przykład pięć aptek w Kopenhadze bez sprecyzowania, czy chodzi o gminę, czy metropolię. Piąta to wybiórcze dane, czyli przytaczanie jednego wskaźnika bez pokazywania całego spektrum.

Samoleczenie lekami OTC bez konsultacji lekarskiej bywa ryzykowne. Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż 5-7 dni, nasilają się albo towarzyszy im gorączka powyżej 38,5°C, duszność albo krwawienie, wymagana jest wizyta u lekarza. Stałe stosowanie ibuprofenu albo paracetamolu bez diagnozy może maskować objawy poważniejszych chorób, w tym zapalenia wyrostka, infekcji nerek albo choroby wrzodowej.

Każdą podejrzaną treść można zweryfikować w kilku krokach. Najpierw warto sprawdzić źródło danych w oficjalnych raportach, takich jak Eurostat, OECD, GUS albo rejestry urzędów medycznych. Potem porównać liczbę z sąsiednimi krajami, bo izolowany fakt bez kontekstu nie mówi wiele. Na końcu poszukać opinii ekspertów z danej dziedziny, którzy komentują sprawę bez konfliktu interesów.

Tabela oraz dane liczbowe w artykule bazują na raportach GUS za 2022 rok, Eurostatu EU-SILC 2019, OECD Health at a Glance 2021 i 2023, Duńskiej Agencji Leków (Lægemiddelstyrelsen) za 2021 rok, Duńskiego Stowarzyszenia Farmaceutów (Danmarks Apotekerforening) za październik 2022 oraz badaniach Hansen i współpracowników opublikowanych w European Journal of Public Health w 2023 roku. Weryfikację twierdzeń o spiskach farmaceutycznych umożliwia portal McGill Office for Science and Society oraz polska baza faktów Demagog.